Page tree


Cultuur is een spiegel voor hoe we denken en wat we doen. We geven met andere woorden betekenis aan de wereld waarin we leven.

Educatie voor Duurzame Ontwikkeling wordt omschreven als 'leren denken over en werken aan een leefbare wereld, nu en in de toekomst, voor onszelf en voor anderen, hier en elders op de planeet'. Welke overeenkomsten zijn er met 'cultuur'? En is het streven naar een duurzame ontwikkeling ook niet cultureel bepaald, of hoe we invulling geven aan duurzame ontwikkeling. En bepaalt hoe we de samenleving vorm geven ook niet onze culturele identiteit zowel als individu en als maatschappij en vice versa?

In dit stuk van het EDO-portaal wordt de zoektocht aangevat naar wat de cultuurtheorie 'Cultuur in de Spiegel' van prof. dr. Barend Van Heusden kan betekenen voor Educatie voor Duurzame Ontwikkeling. Of ook hoe de principes van EDO zich verhouden tot Cultuur in de Spiegel

Het onderzoeksproject Cultuur in de Spiegel - Vlaanderen neemt de cultuurtheorie ‘Cultuur in de Spiegel’ van Prof. dr. Barend van Heusden als uitgangspunt. Deze theorie gaat uit van een brede, door de cognitiewetenschappen geïnspireerde definitie van (menselijke) cultuur: cultuur is het proces van betekenisgeving, aangestuurd door de spanning tussen wat we al weten en de steeds veranderende werkelijkheid. Cultuur is daarmee een proces waarover een individu controle heeft, maar wordt tegelijk in belangrijke mate gedreven door emotie en intuïtie.

Cultuur als proces van betekenisgeving is samen te vatten als ‘cultureel bewustzijn’ of ‘cultuur-in-ruime-zin’. De theorie ziet dat proces als één van de basiselementen van het onderwijs in het algemeen. Het volledige onderwijsgebeuren is in die optiek onderwijs in cultuur-in-ruime-zin.

Het specifieke van cultuureducatie binnen het onderwijs is dat het vooral gaat om het reflecteren over ‘cultuur-in-ruime-zin’. Die reflectie leidt tot een - in de eerste plaats persoonlijk maar ook gezamenlijk - cultureel zelfbewustzijn of culturele metacognitie. Cultuureducatie leert met andere woorden het individu na te denken over zijn of haar eigen individuele en collectieve betekenisgeving.

Het ontwikkelen van die reflectie in al zijn facetten is volgens de theorie een essentieel ingrediënt van cultuureducatie. Aan het ontwikkelen van die reflectie op cultuur, koppelt de theorie vier culturele basisvaardigheden:

  • Waarneming (voelen, luisteren, kijken, ruiken, smaken) en de reflectie op waarneming.
  • Verbeelding (omzetten van waarneming in beelden: fantasie, kunst, … waardoor op basis van herinnering en ervaring nieuwe mogelijkheden worden gemaakt) en de reflectie op verbeelding.
  • Conceptualisering (het doorvertalen van waarneming en verbeelding in abstracte concepten: taal, symbolen, …) en de reflectie op conceptualisering.
  • Analyse (het ontdekken van logica, structuren, modellen…) en de reflectie op analyse.

Cultuur vergt echter ook steeds een bepaalde drager. Elke vorm van reflectie maken we immers in een bewust gehanteerd medium of taal (bv. een artistieke taal). Het is de manier waarop cultuur tastbaar, hoorbaar, … kortweg waarneembaar wordt. De theorie deelt de vier cultuurdragers als volgt in:

  • Het lichaam (bv. gebaren, klanken, rituelen, …)
  • Voorwerpen (bv. een trommel, een kledingstuk, een gerecht, …)
  • Taal (gesproken en geschreven)
  • Grafische symbolen (tekeningen, plaatjes, schema’s, foto’s, video, …)

Cultuur en de reflectie op cultuur krijgen dus vorm in en met verschillende cultuurdragers.

Samengevat kunnen we stellen: alle onderwijs is onderwijs “in” cultuur, maar cultuureducatie is educatie “over” cultuur en in cultureel zelfbewustzijn.


Contacteer ons

Milieuvorming en -educatie
Koning Albert II-laan 20, bus 8
1000 Brussel